Luondu ja biras
Les mer

Atombombabávkaleamit ja atoma ávkkástallandoaimmahagat

Bilde
Creative Commons by-nc-sa
Foto: United States Department of Energy, Kilde: Wikimedia Commons.
Bilde
Creative Commons by-nc-sa
Foto: Jorchr, Kilde: Wikipedia.

Atmosfearalaš atombombabávkaleamit mat biste gitta 1980 rádjái, hággejedje olu eanet radioaktivitehta ja viidábut go Tsjernobyl-lihkohisvuohta dagai.

Buot riikat mat geahččaladde atombombba čađahedje 518 atomgeahččaladdanbávkalemiid atmosfearas. Dat daguhii radioaktiiva ávdnasiid áibmui mat bohtet gahččat vulos ja nuoskkidit ain máŋga duhát jagi. Árktalašguovllus lea Novaja Semlja gos geahččaladdanbávkaleamit leat čađahuvvon sihke atmosfearas ja eatnan- ja čázevuolde.

Atomgeahččaladdanbávkaleamit 1950-1960 jagiid rájes fuomášahtte dearvašvuođaeiseválddiid álggahit radioaktiivvamihtidemiid. Sii mihtidedje radioaktiivasuonjardeami sihke biebmogálvvuin ja olbmuin Finnmárkkus. Bohtosiid eai almmuhan ovdal máŋgalogi jagi maŋŋil, ja olbmot eai beassan diehtit ahte lei mihkkege mas galge váruhit. Eanemus suonjardeapmi lei 1963:as. Rádioaktiivahivvodat lei nu allat ahte eiseválddiin ledje čiegus plánat fárrehit olbmuid eret doppe.

  • Manne olbmot eai ožžon diehtit ahte bávkaleamit Ruoššabealde ledje várálaččat?

Maŋŋil lea boahtán ovdan ahte mielkkis máid Finnmárkkus juhke ja bohccobierggus máid borre, lei cesiummearri olu eanet go muđui Norggas.

Atoma ođđasit ávkkástallandoaimmahagat

Eará gáldot atomasuonjardeapmái leat doaimmahagat gosa čohkkejit atombázahusaid ođđasitávkkástallamii. Eanemus sáhka lea leamaš Sellafield-doaimmahaga Englánddas. Radioaktiiva ávdnasat leat luiton merrii ja de leat čuvvon mearrarávnnji Norgga riddoguovlluide ja Barentsáhpái. Eanemus luoitimat ledje 50-60-jagiin. Eiseválddit ja birasgáhttenorganisašuvnnat leat gáibidan doaimmahaga giddejuvvot oalát. Diekkár doaimmahagas eai sáhte olbmot bargat dain osiin gos radioaktiivaávdnasat leat go lea várálaš.

  • Movt jus juoga dáhpáhuvvá?

Ruoššas leat maid dakkár doaimmahagat. Dat leat siseatnamis, jávrriid ja jogaid lahkosis. Radioaktiiva ávdnasat mannet čáziide ja nuoskkidit birrasa. Dat sáhttet čuovvut Karamerrii maid.