Luondu ja biras

6.3 - Ozongeardi

Ozon(O3)-namma boahtá greikkalaš gielas, ozo, mii mearkkaša haksot. Ozonas lea garra hádja ja olmmoš sáhttá dan haksit vaikko ii leat go hui veaháš áimmus. Hádja sáhttá sulastahttit nelet-, klora- dahje nitrogenoksidhája.

Ozon lea gása mii lea eatnama áibmogearddis. Dat lea oksygen sierra hámis. Oksygena haga eai birge eai eallit eai ge šattut, muhto ozon lea mirkkolaš gása.

Beaivváža ultrafioleahtta suotnjarat (UV) mollejit muhtin oasi oksygenmolekylain (O2) áimmus nu ahte šaddet luovos oksygenatomat (O). Luovos oksygenatomat darvánaddet golbma ja golbma ain oktii nu ahte šaddet ozonmolekylat (O3). Ozon ráhkaduvvo ja mollejuvvo lunddolaččat áibmogearddis. Ozon ii leat nu bissovaš go oksygena, ja danne bieđgana álkit dábálaš oksygenamolekylan.

Reakšuvnnat gaskkal oksygena ja nitrogenoksiiddaid (NOx) ráhkadahttet fas ođđa ozona. Lea balansa gaskal ozonráhkadeami ja ozonmollema stratosfearas.

Industriija ja eará doaimmat luitet ávdnasiid mat daguhit ahte ozon mollana jođáneappot, ja de ii leat šat lunddolaš balansa ozonráhkadeamis ja ozonmollemis. Galbma dálki lea mielde asehuhttime ozongearddi. Mollen dáhpáhuvvá eanemusat go temperatuvra lea hui vuollin. Temperatuvra sáhttá njiedjat vuollelii minus 78 oC. Dakkár temperatuvra sáhttá leat eanet dábálaš dálvet Antarktisas go Arktisas.

Eanemus ozon lea ozongearddis 15-30 km bajábealde min. Ozongeardi lea eatnama beaivvášláse. Dat várjala olbmuid, elliid ja šattuid várálaš ultrafioleahtta beaivvášsuotnjariid vuostá.

Ozongeardi Antárktalaš guovllus

Dutkit fuomášedje 1980-jagiin ahte Antárktalašguovllus lei ozongeardi eanemus asehuvvan. Jagis 1987 sohpe 191 riika unnidit ja bissehit ozonbillisteaddji ávdnasiid luoitimiid áibmui ja vuolláičálle šiehtadusa, Montrealprotokollen. Dál čájehuvvo ahte šiehtadusas lea leamaš ávki. Ozonbillisteaddji ávdnasiid hivvodat lea jámma njiedjan 1990-jagiid rájes. Dutkit árvvoštallet ahte ozongeardi lea fas asson jagis 2050 - 2070.

Ozongearddi goziheapmi logi jagi badjel jagi 2000 rájes čájeha ahte ozonhivvodat rievddada olu jagis jahkái. Dálki váikkuha ozonbillisteapmái, mađi galbmaseabbo lea stratosfearas, dađi eanet ozon billistuvvo. Jagi 2011 dálvvi lei stuorimus ozonbillisteapmi Arktisas. Dutkit leat eahpesihkkarat mii dasa lei sivvan.