Luondu ja biras

8.3 - Oljonuoskkideapmi

Govva
Creative Commons by-nc-sa
Govva: Mark Rain, Kilde: flickr.

Olju nuoskkida luonddu gos fal de luitojuvvo; mearas, eatnamis ja mearragáttiin. Norggas lea guhkes riddu ja leat olu fatnasat mat johtet dakko meaddel.

Oljonuoskkideapmi dáhpáhuvvá eanemusat fanasjohtolagain. Stuorimus vahát šaddá go stuora fatnasat mat fievrredit oljju, juogaládje bártidit; vudjot dahje manahit oljju merrii. Man bahás nuoskkideapmi gártá, boahtá das

  • makkár áiggi jagis dáhpáhuvvá
  • man guhkkin eret gáttis fanas lea
  • makkár dálki lea
  • man galmmas lea
  • makkár olju lea

Mii dáhpáhuvvá go olju golgá merrii?

Norggas lea guhkes riddu ja olu fatnasat mat johtet. Lea máŋgga geardde dáhpáhuvvan ahte olju lea golgan merrii. Máid de dahket go oljomanaheapmi deaivida? Lea go vejolaš oažžut oljju bajás fas mearas? Álggos geahččalit pumpet oljju bajás dahje geahččalit eará mekánalaš vugiid atnit. Jus ii menestuva, de geahččalit kemiijalaš ávdnasiiguin. Dálki mearrida man olu oljju ožžot bajás. Jus lea buorre dálki ja oljomanaheapmi ii leat lahka gátti, de sáhttet oažžut beali oljjus dahje vel eambbo nai bajás. Suhkkes ja lossa oljju lea váddáseamos oažžut bajás ja njárbes ja gehppes olju lea mirkkoleamos.

Muhtun ráje oljjus manná áibmui, bárut seaguhit oljju merrii ja bakteriijat maid mollejit oljju. Lieggaset guovlluin ii ádján nu beare guhká, muhto galbma guovlluin, nugo Árktalaš guovlluin, manná dát proseassa njozet. Olju sáhttá seahkanit gitta 50 mehtera vulos mearas. Dat daguha ahte planktonat, máđut, meađđemat ja veajehat jápmet, earenoamážit giđđat ja geasset.

Meara alde, čáhcegierragis, lea olju vahágiin čáhcelottiide mat vuojadit ja bukčet das. Olju darvána dolggiide ja de galbmojit jámas. Oljonuoskkideamit čuhcet eanemus lottiide go lottit dávjá leat dohkiid mielde. Muhto olju lea maid vahágin mearranjiččehasaide, nogo čeavráide, miŋkkaide ja jiekŋaguovžžaide.

Fiervá lea deaŧalaš ja šattolaš báiki mii lea dárbbašlaš sihke guliide ja eará elliide. Fiervvás sáhttá olju nuoskkidit viidát ja leat stuora vahágin divrriide, lottiide ja elliide. Nuoskkiduvvon mearragáddi billista olbmuid doaimmaid maid.

Fanasjohtolat daguha eanas oljomanahemiid. Ii leat dušše dalle go fatnasat vudjot dahje gopmánit ahte olju nuoskkida. Stuora fatnasat geahpedit deattu ja luitet deattačázi merrii, čázi mii adno deattan go fatnasis ii leat gálvu. Dakkár čázis lea veahá olju maid. Dáhpáhuvvá maid dávjá ahte táŋkafatnasat basset táŋkkaid meara alde. Dat olju nuoskkida maid. Diekkár nuoskkideamit leat dávjjibut go lihkohisvuođat. Exxon Valdez-lihkohisvuohta lea čájehan man olu vearrát lihkohisvuođat leat árktalašguovlluin go eará, lieggaset guovlluin lea.

Loga eambbo Loga eambbo