Luondu ja biras

8.11 - Riikkaidgaskasaš bargu

Govva
Creative Commons by-nc-sa
Govva: Wdcf, Own work by uploader + Nuvola flags, Kilde: Wikipedia.

Leat golbma doahpaga riikkaidgaskasaš šiehtadusaid birra:

  • Konvenšuvdna (konvensjon) lea šiehtadus masa ollu riikkat leat oassálastit
  • Lihttu dahje soahpamuš (overenskomst/avtale) lea juohkelágan šiehtadus, leažžá dál máŋgga dahje moatti riikkaid gaskka
  • Protokoalla lea lassi- dahje lasáhusšiehtadus šiehtadusaide mat juo leat šihttojuvvon

Nuoskkideamit váikkuhit lundui miehtá máilmmi, badjel riikkarájiid. Biekkat ja dálkkit dolvot mirkoávdnasiid viidát. Ii leat ávki jus dušše okta riika unnida mirkoávdnasiid. Eiseválddit leat guorrasan dasa ahte birasváttisvuođat leat máilmmiviidosaččat máid fertejit ovttas čoavdit. Maŋemus jagiid leat riikkat čoahkkanan stuora čoahkkimiidda gos leat guorahallan birasgáhtten áššiid.

Dálkkádatgásaidšiehtadallamiiguin leat guhká bargan

Dutkit ja birasgáhttenorganisašuvnnat leat guhká juo gozihan luonddu ja movt olbmuid doaimmat váikkuhit dasa. Sii leat čujuhan nuoskkidemiid váikkuhusaide ja ávžžuhan eiseválddit váldit áššiid duođalaččat. Jagis 1972 lágidii ON máilmmiviidosaš konferánssa Stockholmas gos biras biddjui guovddážii. Lei vuosttaš geardde go bohte ovttaide ahte biras ja ovdáneapmi gullaba oktii.

Oktanupplot jagi maŋŋil vuođđuduvvui Máilmmikommišuvdna birrasis ja ovdáneamis man jođiheaddji lei Gro Harlem Brundtland. Kommišuvnna raporttas adno vuosttaš geardde dajaldat ceavzilis ovdáneapmi. Dat sisttisdoallá ahte servodat ii leat ceavzil nu guhká go geafivuohta lea nu stuoris stuora osiin máilmmis. Ceavzilis ovdáneamis leat golbma beali mat leat čadnon oktii:

  1. Biras
  2. Ekonomiija
  3. Sosiálalaš ovdáneapmi

Ovdáneapmi ferte leat otná dárbbuid mielde, muhto dainnalágiin ahte boahttevaš buolvvat maid ožžot vejolašvuođa gokčat iežaset dárbbuid. Kommišuvdna evttohii ON:a gohččut gaskkariikkalaš konferánsii gos galge ságastallat gaskkariikkalaš ovttasbarggu máilmmiviidosaš ceavzilis ovdáneami ektui.

Jagis 1988 vuođđudii ON gaskariikkalaš joavkku (IPCC) mii bargagođii dálkkádatáššiiguin. Mihttomearri lei oažžut geatnegahtti gaskariikkalaš šiehtadusa unnidit gilvvavistebeaktogásaid. Sin raporta gárvanii 1990'is. Das sii nanneje ahte gilvvavistebeaktu lea lassánan ja ahte olbmuid doaimmat leat dasa sivalaččat.